Tegoroczne El Niño może sprawić, iż przynajmniej część Amazonii osiągnie „klimatyczny punkt krytyczny”. Oznaczałoby to usychanie i gigantyczne pożary lasu tropikalnego, a więc dodatkowe, ogromne emisje dwutlenku węgla. jeżeli tak się stanie, w miejsce lasu deszczowego powstanie sawanna i ubogie formacje leśne, a w znacznej części Ameryki Południowej zmniejszy się poziom opadów. Poza El Niño i wzrostem temperatury planety, wiele zależy też jednak od skali wylesiania – im większa, tym większe ryzyko przekroczenia punktu krytycznego.
Występujące na Oceanie Spokojnym naturalne zjawisko zwane El Niño powtarza się co kilka lat i ma wpływ na pogodę praktycznie na całym świecie, także w Polsce. Jednym z regionów, które najmocniej ten wpływ odczuwa, nie jest jednak Europa, ale Amazonia. Tam okres El Niño zwykle oznacza suszę. Tak było przy ostatnim epizodzie tego zjawiska (czerwiec 2023 – czerwiec 2024), choć poza El Niño, istotną rolę odegrały wtedy również wyjątkowo wysokie temperatury powierzchni północnego Atlantyku.
W dorzeczu Amazonki zanotowano wtedy historyczne rekordy niskich stanów wody w rzekach i najbardziej intensywny sezon pożarów od prawie dwóch dekad. W 2024 roku spłonęło około 3,56 miliona hektarów amazońskich lasów deszczowych — obszar o powierzchni zbliżonej do Tajwanu. Zdecydowana większość pożarów — choćby aż 95% — została wzniecona przez człowieka. Nie miałyby one jednak prawdopodobnie takiej siły i zasięgu, gdyby nie susza.
Monstrum ze Wschodniego Pacyfiku
Jak pewnie Państwo już wiecie (choćby z lektury artykułów na naszym portalu), tegoroczne El Niño jest wyjątkowo silne. Wielu naukowców obawia się, iż z powodu opisanego wyżej wpływu El Niño na Amazonię, region ten przekroczy swój klimatyczny „punkt krytyczny” (ang. tipping point). jeżeli tak się stanie, rozpocznie się nieodwracalny proces usychania, zamierania lasu tropikalnego i niszczenia go przez pożary. W efekcie, choćby w ciągu kilku dekad, większość obecnych lasów Amazonii ustąpi miejsca innym, znacznie uboższym z punktu widzenia biologii formacjom leśnym, a przede wszystkim – sawannie. Scenariusz taki – niestety w tej chwili coraz bardziej prawdopodobny – miałby szereg dramatycznych konsekwencji.
Po pierwsze, znacząco spadłby poziom opadów, i to nie tylko w samej Amazonii, ale również w innych regionach Ameryki Południowej. Nazwa „las deszczowy” nie bierze się przecież znikąd. Dużą część deszczu, który spada dziś w basenie Amazonki, zawdzięczamy właśnie drzewom, które przez transpirację „pompują” wodę do atmosfery. Dzięki temu ogromne jej ilości mogą być transportowane w głąb kontynentu. Bez lasu deszczowego nie będzie to możliwe, a przynajmniej nie na taką skalę jak teraz.
Pożary lasów to „sprzężenie zwrotne”
Po drugie, przekształcenie lasu deszczowego w zdegradowane ekosystemy o znacznie mniejszej zdolności pochłaniania dwutlenku węgla będzie miało bardzo poważny wpływ na ziemski klimat. Tym bardziej, iż oznaczałoby uwolnienie do atmosfery znacznych ilości dwutlenku węgla – zarówno wskutek pożarów, jak i rozkładu obumierającej biomasy. Mówimy tu o ilości węgla odpowiadającej obecnej antropogenicznej globalnej emisji z kilku lat.
To wszystko oczywiście dodatkowo napędzi i przyspieszy ocieplanie klimatu. Właśnie dlatego klimatolodzy mówią często o „dodatnich sprzężeniach zwrotnych” w ziemskim systemie klimatycznym – zjawiskach wywołanych lub wzmocnionych przez zmianę klimatu, które same wzmacniają z kolei … zmianę klimatu. Zamieranie i pożary lasów to jedno z nich.
Zagrożony jest wyjątkowy ekosystem
Po trzecie wreszcie, stracimy ogromny, bardzo piękny i niezwykle bogaty ekosystem. Pomyślcie choćby o papugach arach, tapirach czy jaguarach, ale to przecież tylko najbardziej znane gatunki zamieszkujące ten rejon.
Kiedy, a choćby czy w ogóle Amazonia osiągnie ów „punkt krytyczny”, nie jest pewne. Wiele zależy bowiem nie tylko od tego, jak będziemy sobie w najbliższym czasie radzić ze zmianą klimatu i redukować nasze emisje, ale też od skali wylesiania Amazonii (zarówno poprzez wycinkę, jak i wypalanie).
- Czytaj także: Lovejoy i Nobre: Amazonia jest bliska punktu krytycznego, po którym zacznie obumierać
Szacuje się, iż bez wylesiania Amazonia zachowałaby względną stabilność choćby przy globalnym ociepleniu wynoszącym 3,7–4°C powyżej poziomu sprzed epoki przemysłowej. jeżeli jednak wylesianie objęłoby od 22 do 28% lasów deszczowych, do uruchomienia procesu załamania ekosystemu mogłoby wystarczyć ocieplenie zaledwie o 1,5–1,9 °C. W jego następstwie choćby 80% lasów mogłoby ostatecznie przekształcić się w zdegradowane formacje leśne i ekosystemy przypominające sawannę. A przecież w praktyce osiągnęliśmy już poziom ocieplenia o 1,5 °C. Utraciliśmy też już około 15–17% pierwotnej pokrywy leśnej Amazonii.
Bardzo wiele zależy od polityków
Widać zatem, iż krytycznym czynnikiem może okazać się polityka, jaką względem Amazonii przyjmą ludzie rządzący Brazylią i innymi państwami, na terenie których leży puszcza Amazońska. Pewną nadzieję daje tu niedawne zwycięstwo Luiza Inácio Lula da Silvy nad Fláviem Bolsonaro, synem byłego prezydenta Jaira Bolsonaro, w wyborach prezydenckich w Brazylii. (Ojciec nie mógł kandydować, ponieważ już wcześniej został pozbawiony prawa ubiegania się o urzędy publiczne na osiem lat, a w 2025 r. skazano go dodatkowo na 27 lat i 3 miesiące więzienia za kierowanie spiskiem i próbę zamachu stanu). Lula da Silva, jak to polityk, ideałem nie jest, ale jeżeli chodzi o podejście do wycinki lasu z pewnością jest lepszy niż Bolsonaro junior.
Warto też zwrócić uwagę, iż nie cała Amazonia jest zagrożona w tym samym stopniu. Niektóre obszary Amazonii mogły już przekroczyć swoje lokalne punkty krytyczne, ale „punkt bez powrotu” dla całego dorzecza Amazonki raczej nie został jeszcze przekroczony. Część naukowców uważa, iż o ile Południowa Amazonia znajduje się blisko punktu krytycznego, to na razie nie dotyczy to północnej ani północno-zachodniej Amazonii.
- Czytaj na SmogLab: Amazonia w ogniu półprawd
Z niektórych badań wynika, iż południowo-wschodnia część Amazonii przeszła już przemianę z obszaru pochłaniającego i akumulującego węgiel w jego źródło, uwalniając więcej węgla, niż jest w stanie magazynować. Pożary wzniecone podczas zjawiska El Niño w latach 2023–2024 spowodowały największe od 2010 roku emisje węgla (głównie pod postacią dwutlenku węgla, CO2) z obszaru Amazonii. Nie oznacza to jednak, iż cała Amazonia stała się już źródłem węgla. Bilans jest silnie zróżnicowany przestrzennie i zmienia się również z roku na rok.
Kolejne El Niño przyszło za szybko
Niestety, Amazonia wchodzi w obecne, ekstremalne zaburzenie pogodowe związane z El Niño bardzo osłabiona po poprzednim epizodzie tego zjawiska. Las deszczowy po prostu nie zdążył się odbudować, „dojść do siebie” po dewastującej suszy i sezonie pożarowym 2023-2024. Naukowcy obawiają się, iż kolejny taki sezon w tym roku może mieć katastrofalne skutki.
Co będzie, czas pokaże. Widać jednak, iż sytuacja jest zła. I iż mamy – jako ludzkość – kolejny bardzo istotny powód i argument, by wreszcie na serio zająć się walką ze zmianą klimatu.
–
Zdjęcie tytułowe: shutterstock/Nowaczyk

12 godzin temu
















